جغرافیای سیاسی فقط ترسیم مرزهای اداری نیست؛ مرزبندی سرزمینی میتواند پیوندهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی یک جامعه را تقویت یا تضعیف کند. از این منظر، بازآرایی جغرافیای تاریخی آذربایجان در دوره پهلوی را باید در چارچوب شکلگیری دولت متمرکز و سیاست ملتسازی از بالا بررسی کرد؛ دولتی که الگوی هویت ملی فارسیمحور را مبنای یکپارچگی سیاسی قرار داد و تکثر ملی ایران را به رسمیت نشناخت.
از ممالک محروسه تا تقسیمات متمرکز
آذربایجان در ساختار قاجاری، یکی از چهار ایالت اصلی ممالک محروسه و دارای جایگاه سیاسی و اداری متمایز بود. در جغرافیای تاریخی آن، مناطقی چون زنجان، قزوین و همدان نیز پیوندهای اداری و اقتصادی داشتند. با قانون تقسیمات کشوری ۱۳۱۶، این ساختار دگرگون شد: آذربایجان به واحدهای اداری شمارهگذاریشده تقسیم شد و زنجان و قزوین در واحدهایی جدا از بخش اصلی آذربایجان قرار گرفتند. در سالهای بعد نیز تغییرات مرزی و تشکیل استانهای جدید ادامه یافت. این تحولات، پیوستگی تاریخی و اداری منطقه را دستخوش تغییر کرد.
هویتزدایی و گسست حافظه سرزمینی
همزمان، تغییر یا جایگزینی نامهای ترکی شهرها، روستاها، کوهها و عوارض جغرافیایی، بخشی از روند گستردهتر یکسانسازی فرهنگی بود. نامهای جغرافیایی حامل حافظه جمعیاند؛ حذف آنها میتواند پیوند تاریخی جامعه با سرزمین را تضعیف کند. از این رو، نامزدایی را باید در کنار محدودسازی زبان ترکی و تمرکز قدرت اداری تحلیل کرد.
مهندسی جغرافیا و ظرفیت ملتـدولتسازی
از منظر جامعهشناسی سیاسی، پراکندگی اداری، گسست شبکههای منطقهای و تضعیف نهادهای محلی میتوانند ظرفیت سازمانیابی و نمایندگی سیاسی یک جامعه را محدود کنند. در خوانش انتقادی تاریخ آذربایجان، این اقدامات اجزای سیاستی برای تحکیم دولت متمرکز فارسیمحور و کاهش ظرفیت ملتـدولتسازی آذربایجان تلقی میشوند.
بازشناسی تاریخی و برابری سیاسی
پاسخ به این میراث، بازسازی مرزهای گذشته نیست؛ بلکه بازشناسی هویت و جغرافیای تاریخی آذربایجان، احیای نامهای اصیل، تمرکززدایی واقعی و ایجاد ساختاری دموکراتیک است که حق مشارکت، خودگردانی و تعیین سرنوشت ملت تورک آذربایجان را تضمین کند. وحدت پایدار سیاسی از مسیر انکار تفاوتها نمیگذرد؛ برابری ملتها و توزیع دموکراتیک قدرت، بنیان همزیستی آزادانه در ایران چندملیتی است.
#جغرافیای_سیاسی_آذربایجان #ممالک_محروسه #هویت_تورک #تمرکززدایی #حق_تعیین_سرنوشت