روز جهانی زبان مادری، ۲۱ فوریه، یادآور این حقیقت بنیادین است که زبان نه تنها ابزار ارتباط، بلکه بنیان هویت جمعی، حافظه تاریخی، انتقال دانش و ستون مشارکت برابر شهروندان در حیات اجتماعی و سیاسی است. پاسداشت این روز، پاسداشت تنوع انسانی و کرامت ملتهاست.
تجربه تاریخی بسیاری از کشورهای کثیرالمله نشان میدهد که انکار تکثر زبانی و تحمیل یک زبان واحد به عنوان تنها زبان مشروع قدرت، آموزش و اداره، غالباً به بازتولید نابرابریهای ساختاری منجر شده است. نظریههای جامعهشناسی سیاسی درباره «مرکز و پیرامون» نشان میدهند که تمرکز قدرت سیاسی و نمادین در یک زبان مسلط، به حاشیهرانی گروههای زبانی دیگر انجامیده و شکافهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را تعمیق کرده است.
در بسیاری از دولت-ملتهای مدرن، سیاستهای یکسانسازی زبانی با هدف «ملتسازی» اجرا شد. اما در عمل، این سیاستها اغلب به شکلگیری احساس تبعیض، بیعدالتی و بیگانگی در میان ملیتها و گروههای زبانی غیرفارس (در مورد ایران) یا غیرمسلط (در سایر کشورها) انجامید. پژوهشهای آموزشی نیز نشان دادهاند که آموزش به زبان مادری در سالهای ابتدایی، تأثیر مستقیم بر کاهش افت تحصیلی، افزایش مشارکت اجتماعی و تقویت انسجام ملی دارد.
انسجام واقعی نه از طریق حذف تفاوتها، بلکه از مسیر بهرسمیتشناختن آنها شکل میگیرد. تجربه کشورهای چندزبانه موفق نشان میدهد که رسمیتبخشیدن به زبانهای متداول و دارای گویشوران میلیونی، نه تهدیدی برای وحدت ملی، بلکه تضمینی برای ثبات پایدار و دمکراسی عمیقتر است.
در ایران، که کشوری با تنوع زبانی گسترده است، مسئله زبان همچنان یکی از گرههای حلنشده در ساختار قدرت و حتی در گفتمانهای سیاسی اپوزیسیون باقی مانده است. بخشی از نیروهای سیاسی همچنان با نگرانی از تجزیه یا تضعیف وحدت ملی، از پذیرش رسمی چندزبانگی پرهیز میکنند. در مقابل، گروهی دیگر معتقدند که دمکراسی واقعی تنها از مسیر «پایین به بالا»، با تضمین برابری حقوق شهروندی و بهرسمیتشناختن زبانهای رایج و دارای میلیونها گویشور در کشور، امکانپذیر است.
این دو رویکرد متفاوت نسبت به مسئله زبان و ساختار قدرت، یکی از عوامل مهم در عدم انسجام اپوزیسیون ایران به شمار میرود. تا زمانی که پرسش بنیادین برابری زبانی و توزیع عادلانه قدرت فرهنگی حل نشود، شکلگیری یک پروژه مشترک ملی دشوار خواهد بود.
ما بر این باوریم که:
• بهرسمیتشناختن آموزش به زبان مادری در کنار زبان رابط یا میانجی،
• تضمین حقوق برابر زبانی در رسانه، آموزش و اداره،
• و بازتعریف مفهوم وحدت ملی بر پایه تنوع،
میتواند مسیر گذار به دمکراسی پایدار را هموارتر سازد.
روز جهانی زبان مادری فرصتی است برای بازاندیشی در مفهوم ملت؛ ملتی که نه بر حذف تفاوتها، بلکه بر احترام متقابل و عدالت زبانی استوار است.
گرامی باد ۲۱ فوریه روز جهانی زبانمادری
حزب دموکرات آذربایجان
۱۸ فوریه ۲۰۲۶
