تصویر بازدید رضاخان، سردار سپه و نخستوزیر وقت، از مدرسه فلاحت کرج در حدود سال ۱۳۰۳، نمادی از تناقض تاریخی پروژهای است که نوسازی ظاهری را بهانه تمرکز قدرت و بازسازی استبداد قرار داد. رضاخان هنوز به سلطنت نرسیده بود، اما با تکیه بر نیروی نظامی، در حال بلعیدن دستاوردهای سیاسی و اجتماعی مشروطه و تبدیل قدرت اجرایی به اقتدار شخصی بود.
مصادره مشروطه و دفن دموکراسی
انقلاب مشروطه حاصل مبارزه سراسری مردم ایران برای پایاندادن به خودکامگی، استقرار حاکمیت قانون، استقلال مجلس، آزادی مطبوعات و مشارکت سیاسی بود. قاجار، با وجود استبداد و ضعفهای ساختاری، در سالهای پایانی خود شاهد شکلگیری نهادهای جدید آموزشی، اداری، قضایی و سیاسی و گسترش اندیشه قانونخواهی و تجدد بود. رضاخان بهجای تکمیل این مسیر، با حذف نیروهای مستقل، سرکوب مخالفان و تضعیف مجلس، بنیانهای دموکراتیک مشروطه را یکی پس از دیگری فرسود.
حمایت استعماری و سلطنت نظامی
برآمدن رضاخان در بستر کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ و با تسهیل و حمایت شماری از مقامها و افسران بریتانیایی صورت گرفت. او با بهرهگیری از بحران سیاسی، ارتش را به ابزار تصرف قدرت تبدیل کرد و از فرماندهی نظامی به نخستوزیری و سرانجام سلطنت رسید. این صعود، نه حاصل یک فرایند دموکراتیک، بلکه محصول نظامیگری، حذف رقبا و مهندسی قدرت از بالا بود.
مدرنیزاسیون در خدمت استبداد فارسیمحور
دولت پهلوی اول، با منحرف کردن نوسازی دموکراتیک آغاز شده از س.ی حاکمیت مشروطه قاجاری، با تمرکزگرایی افراطی، یکسانسازی زبانی و فرهنگی و ملتسازی فارسیمحور حکومتی استبدادی و نظامی را در افکند. خودمختاریهای محلی سرکوب شدند، زبانهای غیرفارسی به حاشیه رانده شدند و ملتهای متکثر ایران از حق مشارکت برابر در ساختار قدرت محروم ماندند. دولت نیرومند شد، اما جامعه از حق تعیین سرنوشت و نظارت بر قدرت فاصله گرفت.
حاکمیت سلطنتی بدون مشروطه بدون آزادی، استبداد با چهره مدرن است. رضاخان میراث مشروطه را تکمیل نکرد؛ آن را مصادره کرد و اقتدارگرایی را در پوشش نظم، امنیت و تجدد بازسازی کرد.