رضا پهلوی در یک سال گذشته بارها خود را رهبر دوره‌ی گذار ایران معرفی کرده و با عنوان‌های «شاهزاده» و «ولیعهد» از ایرانیان خواسته است به او اعتماد کنند. پشت این ادعا، اما، پرسشی بی‌پاسخ مانده که به یکی از بنیادی‌ترین شروط رهبری سیاسی بازمی‌گردد: وفاداری. کسی که به اختیار خود تابعیت آمریکا را پذیرفته و در سوگند تابعیت از وفاداری به حاکمیت‌هایدیگر و از عنوان‌های موروثی دست کشیده است، بر چه مبنای حقوقی می‌تواند مدعی جایگاهی سلطنتی در ایران باشد؟ استدلال این نوشته آن است که چنین ادعایی نه با قانون آمریکا سازگار است، نه با قانون مدنی ایران و نه حتی با متمم قانون اساسی مشروطه؛ همان سندی که هواداران او بیش از هر متن دیگری به آن استناد می‌کنند. کارنامه‌ی یک سال اخیر او، از فراخوان‌های دی‌ماه تا استقبال از جنگ، نیز این کاستی حقوقی را با اعتباری اخلاقی جبران نکرده است. از آغاز باید تأکید کرد: نقد رضا پهلوی به معنای دفاع از جمهوری اسلامی نیست؛ مسئولیت هر اعدام و هر گلوله در ایران، پیش از همه، بر عهده‌ی حکومتی است که فرمان می‌دهد و اجرا می‌کند.
شهروندی با کارت رأی مریلند
بر اساس سامانه‌ی رسمی هیئت انتخابات ایالت مریلند، فردی به نام Reza Pahlavi، ساکن پوتوماک، از ۲۸ فوریه‌ی ۲۰۲۴ به‌عنوان رأی‌دهنده‌ای بدون وابستگی حزبی ثبت شده است. اهمیت این سابقه به شرط قانونی ثبت‌نام بازمی‌گردد: در مریلند، تنها شهروندان ایالات متحده حق نام‌نویسی در فهرست رأی‌دهندگان را دارند و متقاضی باید شهروندی خود را به‌صورت کتبی و با پذیرش مجازات شهادت دروغ تأیید کند. اگر این سابقه متعلق به رضا پهلوی باشد، دو احتمال پیش روست: یا او شهروند آمریکاست، یا در فرمی رسمی، خود را برخلاف واقع شهروند معرفی کرده است. دفتر او تا امروز نه انتساب این ثبت‌نام را رد کرده و نه پاسخی روشن به پرسش درباره‌ی تابعیتش داده است.
تاریخ ثبت‌نام نیز درخور توجه است. رضا پهلوی پیش‌تر گفته بود شهروند آمریکا نیست و گذرنامه‌ی موناکو دارد. بنا بر آن گفته، او پیش از این از گذرنامه‌ای برخوردار بود که مستلزم سوگند وفاداری به دولتی دیگر یاانصراف از عنوانی موروثی نبود؛ بااین‌حال، به اختیار خود مسیر دیگری برگزید. پذیرش تابعیت آمریکا، با امنیت و امتیازهایش، انتخابی شخصی است؛ اما برای کسی که داعیه‌ی رهبری سیاسی ایران دارد، پیامدهایی عمومی نیز دارد. کارنامه‌ی بررسی‌شده در این نوشته به دوره‌ای مربوط استکه نام او در فهرست رأی‌دهندگان آمریکا ثبت بوده؛ دوره‌ای که او و دفترش همچنان با عنوان‌های «شاهزاده» و «ولیعهد» سخن گفته و کمک مالی جمع کرده‌اند، بی‌آنکه تغییر وضعیت تابعیت او را برای مخاطبان ایرانی روشن کنند.
سوگندی که تاج و لقب را پس داد
تابعیت‌گیری در آمریکا مستلزم ادای سوگند وفاداری است. متقاضی در این سوگند، که متن آن در آیین‌نامه‌ی فدرال آمریکا (8 CFR §337.1) آمده، اعلام می‌کند که از وفاداری به هر شاهزاده، فرمانروا، دولت یا حاکمیت خارجی به‌طور مطلق و کامل دست می‌کشد و از قانون اساسی آمریکا در برابر دشمنان داخلی و خارجی دفاع خواهد کرد. بند ۳۳۷ قانون مهاجرت و تابعیت آمریکا از این نیز فراتر می‌رود: متقاضیِ دارای عنوان موروثی یا اشرافی باید در همان جلسه رسماً از آن انصراف دهد. بنابراین، ا رضا پهلوی در برابر مقامی رسمی از عنوان‌های «ولیعهد» و «شاهزاده» دست کشیده است. استفاده‌ی دوباره از این عنوان‌ها برای جلب حمایت ایرانیان، با آن انصراف رسمی در تعارض قرار می‌گیرد.
قانون آمریکا پیامد دیگری نیز پیش‌بینی کرده است. بر پایه‌ی بند ۳۴۹ همان قانون، پذیرش منصبی در حکومت یک کشور خارجی، اگر با قصد ترکتابعیت آمریکا همراه باشد، می‌تواند به از دست دادن این تابعیت بینجامد. ازاین‌رو، ادعای رهبری یا سلطنت در ایران، اگر به پذیرش منصبی حکومتی برسد، پرسش تابعیت و وفاداری را از بحثی نظری به مسئله‌ای عملی بدل می‌کند؛ پرسشی که رضا پهلوی تا امروز پاسخی روشن به آن نداده است.
اهمیت این انصراف با رجوع به گذشته روشن‌تر می‌شود: رضا پهلوی زمانی خود را رسماً پادشاه خوانده بود. او در ۹ آبان ۱۳۵۹، در بیستمین سالروز تولدش، در کاخ قبه‌ی قاهره خود را شاه ایران اعلام کرد و نام «رضا شاه دوم» را برگزید. همان روز گفت مراسم سوگند تا تغییر شرایط ایران برگزار نخواهد شد. نه مصر و نه ایالات متحده این ادعا را به رسمیت شناختند.وزارت خارجه‌ی آمریکا نیز اعلام کرد نتیجه‌ی همه‌پرسی فروردین ۱۳۵۸ را پذیرفته و حکومت مستقر را دولت قانونی ایران می‌داند. در استدلال این نوشته، اگر تابعیت‌گیری او در آمریکا مبنا قرار گیرد، سوگندِ تحقق‌یافته نه سوگند سلطنت بر ایران، بلکه سوگند وفاداری به ایالات متحده است؛ سوگندی که با ادعای مطرح‌شده در قاهره تعارضی بنیادین دارد.
حکم قانون‌های عصر پهلوی
هواداران رضا پهلوی ممکن است قوانین جمهوری اسلامی را نامعتبر بدانند؛ اما در این بحث، قوانین دوره‌ی پهلوی نیز مبنای داوری‌اند. قانون مدنی ایران، که در دوره‌ی رضاشاه تدوین شد و همچنان معتبر است، در ماده‌ی ۹۸۸ ترک تابعیت ایران را به شرایطی مشخص و اجازه‌ی هیئت وزیران مشروط می‌کند. ماده‌ی ۹۸۹ نیز مقرر می‌دارد که املاک غیرمنقول کسی که بدون رعایت این تشریفات تابعیت بیگانه بپذیرد، فروخته شود و او از وزارت، نمایندگی مجلس و هرگونه شغل دولتی محروم بماند. در منطق این قانون، پذیرش تابعیت بیگانه با تصدی مناصب عمومی ناسازگار است؛ ناسازگاری‌ای که ادعای تصدی بالاترین جایگاه کشور را نیز با پرسشی جدی روبه‌رو می‌کند.
متمم قانون اساسی مشروطه، مستند اصلی سلطنت‌طلبان، مبنای دیگری برای این نقد فراهم می‌کند. اصل ۳۵ سلطنت را ودیعه‌ای می‌داند که از سوی ملت به پادشاه سپرده شده است، نه حقی صرفاً برخاسته از خون و تبار؛ از منظر این نوشته، ملت در انقلاب ۱۳۵۷ آن ودیعه را پس گرفت. اصل ۳۶ نیز نشان می‌دهد که تأسیس سلسله‌ی پهلوی بر تصمیم مجلس مؤسسان در ۱۳۰۴ استوار بود، نه بر حقی دیرینه. اصل ۳۹ پادشاه را موظف می‌کند پیش از جلوس، به پاسداری از استقلال ایران و قانون اساسی سوگند یاد کند. بر این مبنا، وفاداری به ایران از شروط بنیادین پادشاهی در نظام مشروطه است. استدلال این نوشته آن است که سوگند وفاداری به کشوری دیگر، این شرط را مخدوش می‌کند؛ ازاین‌رو، حتی با فرض اعتبار کنونی قانون اساسی مشروطه، استناد رضا پهلوی به آن برای اثبات حق ولیعهدی یا سلطنت محل ایراد است.
این قوانین، پذیرش تابعیت بیگانه را با عنوان «خیانت» جرم‌انگاری نکرده‌اند؛ضمانت اجرای مورد بحث، محرومیت از مناصب عمومی است. نقد سیاسی را نیز نباید با حکم کیفری خلط کرد. بااین‌حال، در منطق نظام سلطنتی که ادعای مشروعیتش بر پیمان وفاداری میان شاه و ملت استوار است، سوگند داوطلبانه‌ی مدعی تاج به حاکمیتی دیگر، پشت کردن به همان پیمانی است که ادعایش بر آن بنا شده. این نوشته آن را نقض عهد می‌داند؛ داوری درباره‌ی نام و وزن اخلاقی چنین عملی با خواننده است.
مشروعیتی بی‌پشتوانه، ادعاهایی بی‌سند
مشروعیت تاریخی نیز میراثی خانوادگی نیست. شکست جمهوری اسلامی برای سلسله‌ای که با انقلاب کنار رفته، به‌خودی‌خود حقی ایجاد نمی‌کند. رضا پهلوی نزدیک به نیم قرن است در ایران زندگی نکرده و هرگز در انتخاباتی از سوی ایرانیان برگزیده نشده است. شعارهایی که در برخی اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ به نام او سر داده شد، واقعی بود، اما تنها بخش کوچکی از شعارهای آن روزها را تشکیل می‌داد. شعار خیابانی، به‌ویژه زیر سایه‌ی سرکوب، جایرأی را نمی‌گیرد. نظرسنجی‌های مستقل نیز حامیان او را بخشی معنادار، اما در اقلیت، از جامعه نشان داده‌اند. شکاف میان ادعا و واقعیت هنگامی عمیق‌تر می‌شود که گفته‌های یک سال اخیر او را بررسی کنیم: گفته‌هایی که گاه با شواهد مستقل سازگار نیستند و گاه با روایت‌های پیشین خود او تعارض دارند.
نمونه‌ی روشن، روایت او از کشتار دی‌ماه است. رضا پهلوی در میانه‌ی اعتراضات، در گفت‌وگو با فاکس نیوز از بیش از ۱۲ هزار کشته سخن گفت؛ اندکی بعد، به نقل ساندی تایمز، رقم را به نزدیک ۵۰ هزار نفر رساند و ماه‌ها بعد از «بیش از ۴۰ هزار کشته در دو روز» گفت. در همان حال، شبکه‌ای از پزشکان حدود ۲۵ هزار و ۶۵۰ مرگِ تأییدشده‌ی بالینی گزارش کرده بود و خبرگزاری فعالان حقوق بشر، هرانا، تا ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ مرگ ۷۰۰۲ نفر را با نام و مشخصات تأیید کرده و بیش از ۱۱ هزار مورد دیگر را در دست بررسی داشت. مسئله صرفاً تفاوت ارقام نیست؛ مسئله تغییر روایت، بدون ارائه‌ی منبع یا توضیح روش است.
تعارض روایت‌ها به ارقام محدود نمی‌شود. رضا پهلوی در ۲۲ دی ۱۴۰۴، در اوج کشتار، در پاسخ به نورا اودانل از شبکه‌ی سی‌بی‌اس که پرسید آیا در از دست رفتن جان معترضان سهمی از مسئولیت دارد، مسئولیت را نپذیرفت. گفت مردم را به جنگ با رژیم فرا نخوانده و افزود: «این یک جنگ است و جنگ تلفات دارد.» این پاسخ با فراخوان همان روزهای او برای تصرف و حفظ مراکز شهرها در تعارض است. او از یک سو جان‌باختن معترضانِ پاسخ‌گو به فراخوانش را هزینه‌ی جنگ می‌خواند و از سوی دیگر، شمار آنان را پشتوانه‌ی خواسته‌های سیاسی خود قرار می‌دهد. در این دو روایت، قربانیان هنگام بحث از مسئولیت، «تلفات» جنگ‌اند و هنگام جلب حمایت، «جان‌فدایان» او. همین جابه‌جایی، نقد اصلی را شکل می‌دهد: تبدیل سوگ ملی به سرمایه‌ی سیاسی.
این شیوه‌ی روایت بی‌هزینه نیست. هر یک از ارقام یادشده، از جنایتی هولناک خبر می‌دهد؛ اما طرح ارقام بزرگ‌تر بدون منبع روشن و نپذیرفتن مسئولیت فراخوان‌ها، به حکومت فرصت می‌دهد روایت قربانیان را یکسره دروغ یا اغراق مخالفان جلوه دهد. توصیف کشتار معترضان به‌عنوان «جنگ» نیز به واژگانی نزدیک می‌شود که دستگاه سرکوب برای توجیه تیراندازی به مردم به کار می‌برد. جمهوری اسلامی سرکوب دی‌ماه را مقابله با «اغتشاشگران مسلح» و «جنگ ترکیبی دشمن» معرفی می‌کند؛ کاربرد واژه‌ی جنگ از سوی رضا پهلوی، ناخواسته به همین چارچوب اعتبار می‌بخشد. آشفتگی در آمار و ابهام در مسئولیت‌پذیری، در نهایت می‌تواند به سود روایت عاملان کشتار تمام شود.
ادعاهای او درباره‌ی شبکه‌ی داخلی نیز با همین مشکل روبه‌روست. او به رویترز گفت با رهبران هسته‌های بیش از هزار گروه در ایران در تماس است و در گفت‌وگویی دیگر از بیش از ۱۶۰ هزار متقاضی همکاری سخن گفت که، به گفته‌ی او، بسیاری از آنان نیروهای امنیتی و نظامی بودند. رویترز نتوانست ابعاد این شبکه را تأیید کند. دو استاد ایرانی‌تبار، کازرونیان و سعیدیان، نیز در واشینگتن اگزمینر نشان دادند که روایت او درباره‌ی تماس با نیروهای نظامی در گفت‌وگوی تیرماه با رویترز، نسبت به گفته‌های پیشینشبه‌کلی تغییر کرده است.
وعده‌ی «بازگشت» نیز سرنوشتی مشابه داشت. رضا پهلوی در ۲۶ دی ۱۴۰۴، در همان روزهای خونین، در پیامی ویدیویی گفت مردم ایران او را به رهبری فراخوانده‌اند و به ایران بازخواهد گشت؛ اما نه زمانی تعیین کرد و نه گامی برای تحقق وعده برداشت. همان هفته، دونالد ترامپ دیدار با او را مناسب ندانست و درباره‌ی میزان حمایت از او در داخل ایران ابراز تردید کرد. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، نیز بعدها گفت رئیس‌جمهور هرگز قصد نداشته او را به قدرت برساند. برای معترضی که زیر گلوله در خیابان بود، وعده‌ی بازگشت رهبر می‌توانست تصویری از پیروزی نزدیک بسازد؛ تصویری که پشتوانه‌ی عملی روشنی نداشت. این وعده را کسی می‌داد که در امنیت کشوری دیگر و در جایگاه رأی‌دهنده‌ی آن کشور سخن می‌گفت.
بخشی از آنچه در فضای مجازی حمایت گسترده از رضا پهلوی جلوه می‌کند، نیز حاصل فعالیتی ساختگی است. پژوهشگران سیتیزن‌لب دانشگاه تورنتو و روزنامه‌ی اسرائیلی هاآرتص از شبکه‌ای از حساب‌های جعلی فارسی‌زبان گزارش داده‌اند که با محتوای تولیدشده به کمک هوش مصنوعی، تصویری از حمایت توده‌ای از او می‌ساخت. سیتیزن‌لب نتیجه گرفت این کارزار به احتمال زیاد از سوی دولت اسرائیل یا پیمانکارانش هدایت می‌شد. این یافته به معنای ساختگی بودن همه‌ی هواداران او نیست؛ اما نشان می‌دهد که موج‌های شبکه‌های اجتماعی را نمی‌توان بی‌واسطه سنجه‌ی حمایت واقعی در جامعه‌ی ایران دانست.
هدیه‌ای به دستگاه سرکوب
مسئولیت اعدام معترضان دی‌ماه بر عهده‌ی جمهوری اسلامی است؛ حکومتی که ده‌ها بازداشت‌شده را پس از دادرسی‌هایی فاقد ابتدایی‌ترین معیارهای انصاف و با وجود گزارش‌های مستند از شکنجه و اعتراف اجباری، اعدام کرده است. بااین‌حال، همین حکومت در کیفرخواست‌ها «ارتباط با رضا پهلوی و هواداران سلطنت» را نیز در شمار اتهام‌ها آورده است. علی‌سینا مصطفوی، کوهنورد و موسیقی‌دان اهل بم، مهر امسال با همین اتهام اعدام شد. در چنین وضعی، ادعاهای راستی‌آزمایی‌ناپذیر یک چهره‌ی خارج‌نشین درباره‌ی هزاران هسته و شبکه‌ی پنهان در داخل، روایتی آماده به دستگاه سرکوب می‌دهد تا معترضان را اعضای شبکه‌ای سازمان‌یافته و وابسته به بیگانه معرفی کند.
این خطر صرفاً فرضی نبود. رضا پهلوی در اوج اعتراضات دی‌ماه از مردم خواست برای تصرف و حفظ مراکز شهرها آماده شوند؛ فراخوانی بی‌پشتوانه‌ی عملی، در زمانی که رسانه‌های حکومتی از حملات مسلحانه و هسته‌های تروریستی سخن می‌گفتند. دو ماه بعد، در ۲۳ اسفند و در میانه‌ی حملات هوایی آمریکا و اسرائیل، او پیامی خطاب به «گارد جاویدان» منتشر کرد. از هزاران هسته‌ای گفت که به ادعای او در سراسر ایران دست به اقدام زده بودند، از فداکاری آنان در ۱۸ و ۱۹ دی یاد کرد و خواست با ضربات هوشمند دستگاه سرکوب را فرسوده کنند. امیرحسین مصلی، روزنامه‌نگار، هشدار داد این پیام عملاً ادعای حکومت درباره‌ی نقش هسته‌های تروریستی در اعتراضات دی‌ماه را تأیید می‌کند. مفسران هوادار حکومت نیز از آن برای توجیه سرکوب بهره بردند. وقتی یک رهبر سیاسی معترضان آن دو روز را بخشی از شبکه‌ی پنهان خود معرفی می‌کند، دستگاه قضایی می‌تواند بازداشت‌شدگان را نه معترض، بلکه عضو هسته‌ی عملیاتی قلمداد کند. در همان روزها، حساب فارسی‌زبان موساد نیز مدعی حضور مأمورانش در کنار معترضان شده بود. این دو روایت در دادگاه‌های جمهوری اسلامی یکدیگر را تقویت کردند.
این بی‌اعتنایی به مخاطرات فراخوان‌ها در زمان جنگ نیز تکرار شد. رضا پهلوی در ۲۴ اسفند، در هفته‌ی سوم جنگ و چند روز پس از آنکه فرمانده‌ی نیروی انتظامی از آمادگی برای شلیک به معترضان سخن گفته بود، ایرانیان را به حضور در خیابان در شب چهارشنبه‌سوری فراخواند. دفتر او پس از هر موج اعدام، وعده‌ی محاکمه‌ی آمران و مجریان را در دادگاه‌های آینده می‌دهد؛اما سیاست‌ورزی مسئولانه از بیرون مرزها، پیش از وعده‌ی عدالت در آینده، مستلزم توجه به امنیت مردم در امروز است. پرهیز از ادعاهایی که علیه متهمان به کار می‌رود، بخشی از همین مسئولیت است. شجاعتی که بهایش را تنها دیگران می‌پردازند، معیار رهبری مسئولانه نیست.
هزینه‌ی این گفتمان به داخل ایران محدود نماند. هنگامی که بخش بزرگی از افکار عمومی جهان از جنگ‌های خاورمیانه و کشتار غیرنظامیان خشمگینبود و در شهرهای آمریکا و اروپا علیه جنگ با ایران تظاهرات می‌شد، هواداران رضا پهلوی پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل، در شهرهایی از لاهه و هامبورگ تا لس‌آنجلس به جشن و پایکوبی پرداختند و در مراسم نوروزی خود پرچم‌های آمریکا و اسرائیل را برافراشتند. چند هفته بعد، تصویری تیره‌تر در خیابان‌های اروپا پدیدار شد. در ۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، گروهی از سلطنت‌طلبان سیاه‌پوش در لندن، برخی با صورت‌های پوشیده، در صف‌هایی شبیه رژه‌ی نظامی و پشت پرچم ساواک شعار «جاوید شاه» سر دادند؛ ساواک، همان پلیس مخفی شاه که نامش با شکنجه گره خورده است. رژه‌هایی مشابه با لباس‌های یکدست نظامی در کپنهاگ و با پیراهن‌هایمنقش به نشان ساواک در رگنسبورگ آلمان تکرار شد. واکنشی از رضا پهلوی یا دفترش به این رژه‌ها گزارش نشده است. در بریتانیا، فعالان و گروه‌های ایرانی از آزار، تهدید و ارعاب از سوی هواداران سلطنت خبر دادند و خواستار تحقیق دولت شدند. رویترز نیز دست‌کم چهار مورد خشونت یا آزار از سوی هواداران او را در بریتانیا، هلند و اتریش ثبت کرده است. در برابر تصویر همبستگی گسترده‌ی جهانی با جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱، این بار تصویر ایرانیانی قرار گرفت که برای بمباران سرزمین خود هلهله می‌کردند. از منظر این نوشته، چنین تصویری همبستگی با مردم ایران را فرسود و به جمهوری اسلامی مجال داد خود را قربانی تجاوز خارجی جلوه دهد. حکومتی که به انزوای معترضان داخلی نیاز دارد، از رفتار هواداران مدعی رهبری مخالفان سود برد؛ رفتاری که می‌توانست سرکوب و پرونده‌سازی را کم‌هزینه‌تر کند.
این فضای ارعاب در زمستان گذشته با مرگی تکان‌دهنده گره خورد. مسعود مسجودی، فعال سیاسی ایرانی‌تبار در ونکوور، در سال ۲۰۲۴ در دیوان عالی بریتیش کلمبیا از رضا پهلوی و شماری از هوادارانش شکایت کرده بود. او مدعی بود دفتر و مشاوران پهلوی حملات سایبری علیه منتقدان دموکراسی‌خواه را هدایت کرده‌اند. رضا پهلوی ابتدا به شکایت‌ها پاسخ نداد؛پس از آنکه مسجودی در غیاب او حکمی گرفت، در اواخر ۲۰۲۵ با دو لایحه همه‌ی اتهام‌ها را رد کرد و گفت مسجودی را نمی‌شناسد، درحالی‌که آن دو در سال ۲۰۲۱ در یک نشست زوم گفت‌وگو کرده بودند. مسجودی در اسفند ۱۴۰۴ کشته پیدا شد. به گزارش رویترز، دو متهم به قتل او از هواداران رضا پهلوی‌اند و مسجودی پیش‌تر آنان را به توطئه برای کشتن خود متهم کرده بود. درعین‌حال، رویترز شاهدی بر نقش رضا پهلوی در این پرونده نیافت؛ تمایزی که در روایت ماجرا باید حفظ شود. با مرگ مسجودی، شکایت‌های او علیه پهلوی نیز عملاً متوقف شد.
ترازوی دوگانه‌ی خون
کارشناسان مستقل حقوق بشر سازمان ملل، حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، نقض ممنوعیت توسل به زور در منشور ملل متحد و مصداق آشکار تجاوز دانستند. رضا پهلوی، اما، از روز نخست به استقبال حملات رفت و آن‌ها را تحقق وعده‌ی کمک رئیس‌جمهور آمریکا خواند. پس از توقف بمباران، از ناامیدی «بسیاری» از این توقف سخن گفت و تیرماه امسال در گفت‌وگو با رویترز، جنگ را «گامی ضروری» نامید. به این ترتیب، برنامه‌ی سیاسی او به حمله‌ی نظامی خارجی گره خورد؛ جنگی که به ارزیابی دنیل لوی، مذاکره‌کننده‌ی پیشین اسرائیل و مشاور سابق وزیران این کشور، هدفش نه تغییر رژیم، بلکه فروپاشی سرزمینی ایران بود. لوی این ارزیابی را در گفت‌وگو با دموکراسی ناو و بی‌بی‌سی فارسی مطرح کرده است. روزنامه‌ی اسرائیلی هاآرتص نیز پیش از آغاز جنگ، حمایت اسرائیل از رضا پهلوی را قماری خطرناک خوانده بود.
در نخستین روز همین جنگ، مدرسه‌ی شجره طیبه در میناب هدف موشک‌های کروز تاماهاک آمریکا قرار گرفت و ۱۵۶ نفر کشته شدند؛ ۱۲۰ نفر از آنانکودک بودند. همان روز، سالن ورزشی لامرد نیز هدف حمله قرار گرفت. هیئت حقیقت‌یاب مستقل سازمان ملل در ۲۷ شهریور ۱۴۰۵ هر دو حمله را جنایت جنگی ایالات متحده خواند. در شهریور امسال نیز حمله‌ی آمریکا به یک جشن عروسی در کوهستک سیریک، پنج کشته بر جای گذاشت که دو نفرشان کودک بودند.
رضا پهلوی هیچ‌یک از این جنایت‌ها را محکوم نکرد. او در نخستین روزهای جنگ برای سه سرباز آمریکایی پیام تسلیت نوشت، آنان را قهرمان خواند و گفت ایرانیان تا ابد مدیونشان‌اند؛ اما در برابر کشته‌شدن ۱۲۰ کودک ایرانی در میناب، که سازمان ملل آن را جنایت جنگی آمریکا خواند، سکوت کرد. صفحه‌های هوادار سلطنت حتی روایت نادرستِ انتساب فاجعه‌ی میناب بهپدافند ایران را منتشر کردند. این تفاوت واکنش، با دیگر وجوه کارنامه‌ی او همخوان است: خون معترضان دی‌ماه در روایت هسته‌ها و گارد جاویدان جای می‌گیرد، مرگ سربازان آمریکایی با تسلیت و قدردانی همراه می‌شود، اماکودکان میناب بیرون از این روایت می‌مانند. نقد اصلی همین معیار دوگانه است؛ گویی ارزش سیاسی قربانیان به میزان سازگاری مرگشان با هدف‌های یک جریان بستگی دارد. سوگند وفاداری به آمریکا نیز در این میان، پرسش درباره‌ی استقلال موضع‌گیری او در برابر ارتش آن کشور را برجسته‌تر می‌کند.
تنها درخواست ثبت‌شده‌ی او برای پرهیز از آسیب به غیرنظامیان، به ۱ فروردین ۱۴۰۵ بازمی‌گردد. پس از تهدید ترامپ به بمباران نیروگاه‌های برق، او از آمریکا و اسرائیل خواست زیرساخت‌های غیرنظامی ایران را هدف قرار ندهند. این درخواست را باید در ارزیابی کارنامه‌اش لحاظ کرد؛ اما هشدار پیشگیرانه درباره‌ی نیروگاه‌ها، جای محکوم‌کردن کشتار کودکان را نمی‌گیرد.
هم‌زمان، عادی‌سازی ویرانی در جریان حامی او تا جایی پیش رفت که سخن از بمباران اتمی ایران به میان آمد. علی‌حسین قاضی‌زاده، روزنامه‌نگار ارشد ایران اینترنشنال که از بازسازی ایران «با پهلوی» سخن می‌گفت، در توییتی ایده‌ی بمباران اتمی ایران را مطرح کرد و پس از حذف آن، کوشید سخنش را توجیه کند. بازتاب این نگاه به خانواده‌ی رضا پهلوی نیز رسید: یاسمین پهلویدر همان روزهای جنگ تصویری منتشر کرد که ژاپنِ هشتاد سال پس از دو بمب اتمی را، به‌عنوان نماد پیشرفت، در برابر کوبا قرار می‌داد. انتشار چنین مقایسه‌ای، هنگامی که شهرهای ایران زیر بمباران بودند، می‌توانست ویرانی اتمی را پیش‌درآمد شکوفایی جلوه دهد؛ گویی نابودی کشور بهایی پذیرفتنی برای آینده‌ی آن است. نه رضا پهلوی و نه دفترش از این سخنان و تصویرها، که از درون خانواده و جریان حامی آنان برخاسته بود، فاصله نگرفتند. در نقد این کارنامه، سکوت در برابر عادی‌سازی ویرانی کشوری که ادعای رهبری‌اش را دارند، از یک درخواست گذرای پیشگیرانه وزن بیشتری دارد.
تمامیت ارضی، یک بام و دو هوا
رضا پهلوی همواره خود را پاسدار تمامیت ارضی ایران معرفی کرده است. او و جریان حامی‌اش، نیروهایی را که از حقوق برابر ملیت‌های ایران یا ساختاری فدرال برای آینده‌ی کشور سخن می‌گویند، به «تجزیه‌طلبی» متهم کرده‌اند. خود او در اسفند ۱۴۰۴، ائتلافی از احزاب سیاسی را که سخنی از جدایی به میان نیاورده بودند، «تجزیه‌طلب» خواند و از ارتش خواست ایران را در برابر رژیم و «تجزیه‌طلبان» حفظ کند. به این ترتیب، پاسخ به مطالبات سیاسی شهروندان را، پیشاپیش، به نیروی نظامی سپرد.
این اتهام برای ایرانیان آشناست. جمهوری اسلامی دهه‌هاست بر صداهایخواهان پایان تبعیض ساختاری و به‌رسمیت‌شناختن حقوق برابر ترک‌ها، کردها، بلوچ‌ها، عرب‌ها و دیگر ملیت‌های ایران، برچسب «تجزیه‌طلبی» می‌زند و با آن زندان و اعدام را توجیه می‌کند. رضا پهلوی با تکرار همین واژه و سپردن پاسخ این مطالبات به ارتش، همان چارچوب امنیتی را بازتولید کرد؛ چارچوبی که به‌جای گفت‌وگوی سیاسی، مطالبات شهروندی را تهدیدی نظامی می‌بیند.
این حساسیت نسبت به تمامیت ارضی، در برابر قدرت‌های خارجی دیده نمی‌شود. دونالد ترامپ در فروردین ۱۴۰۵ آشکارا از احتمال تصرف جزیره‌ی خارک، پایانه‌ی اصلی نفت ایران، سخن گفت. نخست‌وزیر کانادا و ولیعهد ابوظبی نیز در ۶ آبان ۱۴۰۵، در بیانیه‌ای مشترک، تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی را «جزایر اشغالی امارات» خواندند و خواستار پایان این «اشغال» شدند. دنیل لوی هم هدف راهبرد اسرائیل در جنگ را فروپاشی سرزمینی ایران دانست. رضا پهلوی در برابر هیچ‌یک موضعی نگرفت و با حمایت از جنگ، در عمل در کنار سیاست‌هایی ایستاد که تمامیت ایران را تهدید می‌کردند. مدعی پاسداری از تمامیت ارضی نمی‌تواند هم‌میهنان خواهان حقوق برابر را به تجزیه‌طلبی متهم کند، اما در برابر ادعای دولت‌های خارجی بر خاک و نفت ایران خاموش بماند. این دوگانگی، انگ «تجزیه‌طلبی» را از دغدغه‌ای ملی به ابزار حذف رقیبان داخلی بدل می‌کند؛ همان نقشی که این اتهام در دستگاه سرکوب جمهوری اسلامی دارد.
اپوزیسیونی که از بقای رژیم نان می‌خورد
پرسش نهایی این است: حاصل این کارنامه به سود چه کسی بوده است؟ به گزارش تحقیقی رویترز، پس از آنکه در دی‌ماه هزاران نفر در ایران نام رضا پهلوی را فریاد زدند، بیش از سه میلیون دلار به دفتر او سرازیر شد. کامرون خوانساری‌نیا، رئیس دفترش، گفته است این پول صرف هزینه‌هایی چون سفر می‌شود. جایگاه رضا پهلوی، از دفتر و بودجه تا تریبون‌ها و دیدارهای بین‌المللی، بر موقعیت او به‌عنوان «مخالف» حکومتی استوار است که همچنانپابرجاست. هر موج سرکوب، کشتار یا جنگ، توجه رسانه‌ها و حمایت مالی را بار دیگر به سوی او می‌کشاند؛ درحالی‌که او در امنیت حاصل از شهروندی آمریکا، از پیامدهای مستقیم این رویدادها فاصله دارد. مسئله، شکافی است میان محل انباشت اعتبار و منابع سیاسی، و محل پرداخت هزینه‌ی انسانی.
از همین‌جا می‌توان شکاف میان ادعا و رفتار را دید. سیاستی معطوف به پایان جمهوری اسلامی، می‌تواند توان خود را صرف تقویت سازمان‌یابی مدنی در داخل، همکاری با دیگر نیروهای مخالف و پاسداری از جان معترضان کند. کارنامه‌ی مورد بحث، اما، مسیر دیگری را نشان می‌دهد: تکرار ادعاهای بی‌سندی که به حکومت بهانه می‌دهد، معرفی منتقدان به‌عنوان همدستان رژیم و اتکا به جنگی که حکومت را سرنگون نکرد و هزینه‌اش را مردم با ویرانی، گرانی، بیکاری و مرگ پرداختند. در تمام این مدت، امتیازهای تابعیت خارجی او را از پیامدهای مستقیم این سیاست‌ها دور نگه داشته است. در چنین ساختاری، بقای رژیم، حتی اگر شکست هدف اعلام‌شده باشد، زمینه‌ی دوام جایگاه اپوزیسیونی او نیز هست. این تعارض منافع ایجاب می‌کند که تلاش‌هایش، پیش از آنکه صرفاً در خدمت آزادی ایرانیان فرض شوند، از منظر منافع شخصی و سیاسی خود او نیز سنجیده شوند.
پیامد این ساختار منافع، از بحث آمار و بودجه فراتر می‌رود. یکی از بزرگ‌ترین هراس‌های حکومت‌های اقتدارگرا، و به‌ویژه جمهوری اسلامی، پیوستن قشر خاکستری جامعه به نیروهای مبارز داخل است: کارگران، معلمان، زنان، زندانیان سیاسی و فعالان مدنی که سال‌ها در ایران بهای ایستادگی را پرداخته‌اند. تجربه‌ی جنبش‌های مدنی موفق نشان می‌دهد این پیوند زمانی شکل می‌گیرد که مردم عادی به شبکه‌ها و چهره‌های پیرامون خود اعتماد کنند و کنش جمعی را ممکن و ثمربخش بدانند. گفتمان شکل‌گرفته پیرامون رضا پهلوی، از منظر این نوشته، این پیوند را تضعیف کرده است. وعده‌ی نجات نزدیک از بیرون، چه با بازگشت رهبر و چه با بمب‌های خارجی، شهروند را از کنشگر به تماشاگرِ منتظر بدل می‌کند. فضای «یا با ما یا با رژیم» نیز، که رویترز در حلقه‌ی اطرافیان او گزارش کرده، منتقدان را همدست حکومت می‌خواند و چهره‌های شناخته‌شده‌ی مبارزه در داخل را که زیر پرچم او نمی‌روند، آماج ترور شخصیت قرار می‌دهد. حاصل، فرسایش توانی است که می‌توانست به مبارزه‌ی مدنی و سازمان‌یافته‌ی داخل بپیوندد، اما در انتظار وعده‌های بی‌پشتوانه می‌ماند. حکومتی که از آن پیوند هراس دارد، از این گسست سود می‌برد.
سخن پایانی
رضا پهلوی چهره‌ای شناخته‌شده است، هوادارانی دارد و نامش در خیابان‌های ایران فریاد زده شده است؛ اما شهرت و شعار جای مشروعیت را نمی‌گیرند. سابقه‌ی ثبت‌نام در فهرست رأی‌دهندگان مریلند، نتیجه‌ای روشن درباره‌ی تابعیتش پیش می‌کشد: او شهروند آمریکاست! سوگند وفاداری و انصراف از عنوان‌های موروثی، ادعای سلطنت را با تعارضی جدی روبه‌رو می‌کند. مردی که زمانی خود را شاه خواند و سوگند سلطنت را به آینده موکول کرد، نمی‌تواند پیامدهای سوگند به دولتی دیگر را نادیده بگیرد. قانون مدنی دوره‌ی پهلوی نیز برای پذیرش تابعیت بیگانه محرومیت از مناصب عمومی مقرر کرده و متمم مشروطه، مستند هواداران او، سلطنت را ودیعه‌ی ملت و پادشاه را موظف به پاسداری از استقلال ایران می‌داند. در چارچوب استدلال این نوشته، این مبانی به‌جای تثبیت ادعای او، آن را به پرسش می‌کشند.
کارنامه‌ی یک سال اخیر او نیز این کاستی را جبران نکرده است: ادعاهای بی‌سندش به دستگاه سرکوب بهانه داده است؛ حمایت او از جنگی که سازمان ملل جنایت‌های آن را ثبت کرده، با سکوت در برابر کشته‌شدن کودکان میناب همراه بوده است. مهم‌تر آنکه، از منظر این نوشته، گفتمان شکل‌گرفته پیرامون او قشر خاکستری را از مبارزان داخل دور کرده و توان کنش جمعی را در انتظار وعده‌های بی‌پشتوانه فرسوده است؛ گسستی که حکومت از آن سود می‌برد. اپوزیسیونی که دوام جایگاهش به بقای رژیم وابسته باشد، ممکن است خواسته یا ناخواسته به ماندگاری همان رژیم یاری برساند. آینده‌ی ایران باید به دست مردمی رقم بخورد که در این سرزمین بهای آزادی را می‌پردازند و با سازمان‌یابی مدنی و رأی آزاد، سرنوشت خود را تعیین می‌کنند؛ نه به اتکای ادعای موروثی مردی که میراثش را به یک پاسپورت آمریکایی فروخته است.
منابع
• سامانه‌ی رسمی هیئت انتخابات ایالت مریلند، سابقه‌ی ثبت‌نام رأی‌دهنده (voterservices.elections.maryland.gov)، تاریخ ثبت ۲۸ فوریه‌ی ۲۰۲۴.
• 8 CFR §337.1؛ Immigration and Nationality Act §337 و§349 (8 U.S.C. §1448 و §1481).
• قانون مدنی ایران، مواد ۹۸۸ و ۹۸۹؛ متمم قانون اساسی مشروطه، اصول ۳۵، ۳۶ و ۳۹.
• OHCHR, UN experts call for de-escalation and accountability (4 March 2026)
• CNN, Deadly US strike on Iran school may have been a war crime, UN report finds (18 September 2026)
• Amnesty International on the Minab school strike (March 2026)
• Reza Pahlavi on X, condolences for US soldiers
• Middle East Eye, Reza Pahlavi's supporters in Iran are turning against him (16 March 2026)
• Euronews Persian، گزارش ویژه‌ی رویترز درباره‌ی رضا پهلوی (ژوئیه‌ی۲۰۲۶)
• Reuters, Trump questions support for son of Iran's last Shah (14 January 2026)
• Middle East Monitor, Reza Pahlavi pledges to return to Iran (19 January 2026)
• Al Jazeera, The exiled prince urging Iranians to seize cities (12 January 2026)
• Amwaj.media, Pahlavi's call to arms draws fire (March 2026)
• Iran International, Chaharshanbe Suri protest call (15 March 2026)
• Iran International, Pahlavi backs war as necessary (20 July 2026)
• HRA, execution of Ali Sina Mostafavi (15 October 2026)
• Jerusalem Post, Mossad Farsi message (29 December 2025)
• Democracy Now, Daniel Levy (24 March 2026) و BBC Persian، گفت‌وگوی فرناز قاضی‌زاده با دنیل لوی
• Haaretz, Israel backs Reza Pahlavi to rule Iran (24 February 2026)
• The National, Tom Barrack on regime change (20 October 2026)
• Wionews, Pahlavi on civilian infrastructure (22 March 2026)
• Citizen Lab و Haaretz، گزارش شبکه‌ی حساب‌های جعلی در تبلیغرضا پهلوی (۲۰۲۵)؛ Kazerounian و Saiedian، Washington Examiner (ژوئیه‌ی ۲۰۲۶).
• UPI, Crown Prince Reza proclaimed himself shah (31 October 1980)
• Christian Science Monitor, Neither Egypt nor US recognizes new Shah (3 November 1980)
• The National, HRANA: Iran protests death toll reaches 7,000 (12 February 2026)
• Wionews, Reza Pahlavi dismisses civilian deaths as war casualties (13 January 2026)
• Fox News, Reza Pahlavi reveals 12,000+ casualties in Iran protests (Special Report, January 2026)
• Sam Samiei on X، توصیف پست یاسمین پهلوی: ژاپن پس از دو بمب دربرابر کوبا
• رادیو فردا، احزاب کرد اتهام «تجزیه‌طلبی» رضا پهلوی را رد کردند (۷ اسفند ۱۴۰۴)
• Prime Minister of Canada, Joint statement with the Crown Prince of Abu Dhabi (28 October 2026)
• News On AIR, Trump suggests possibility of seizing Iran's Kharg Island (30 March 2026)
• Wikipedia, 2026 Iranian diaspora protests
• Wikipedia, Protests against the 2026 Iran war
• Middle East Eye, Monarchists' Savak marches revive memories of the shah's torture state (May 2026)
• صدای آمریکا، مقامات کانادا دو نفر را به قتل مسعود مسجودی، شاکی رضا پهلوی، متهم کردند (اسفند ۱۴۰۴)
• یورونیوز فارسی، دو نفر به اتهام قتل مسعود مسجودی بازداشت شدند (۱۵ مارس ۲۰۲۶)
• Time, U.S. investigates deadly strike on wedding in Iran, Vance says (4 September 2026)
• Just Security, Letter of over 100 international law experts on Iran war (April 2026)
• ایران اینترنشنال، شاهزاده پهلوی: گارد جاویدان دستگاه سرکوب را تضعیف کند (اسفند ۱۴۰۴)
