فصل پائیز، فصلی غم انگیر و آکنده از خاطره است. در باغ ها و پارک ها، برگ های زرد درختان به زمین میریزند و وقتی راه میروی ، زیر پایت خش خش میکنند. در محلی که اینک زندگی میکنم، در باغ بیرونی یکی از خانه ها ، هنوز بوته های گل سرخ بی اعتنا به غرش باد های پائیزی، گل میدهند و سرمست غرور، جلوه گری میکنند. اکنون که این خاطرات را مینویسم ، گذشته ها همچون صحنه های سینما ، از نظرم میگذرند. خودم باور نمیکنم که بیش از نود ویک سال از عمرم سپری میشود. عمری سرشار از خاطرا ت و تصادمات و خطرات . در طول این مدت طولانی، بار ها عفریت مرگ به سراغم آمده و من هر بار او را با انواع حیل و تدابیر ، از در رانده ام . با همه ناهمواری ها که متحمل شده ام، هنوز زنده ام و نفس میکشم. هنوز می اندیشم و می نویسم. هشتاد سال است که در میدان مبارزه، می جنگم. هشتاد سال است که با تمام نیرو،علیه مفاسد و پلیدی ها و هر چه ارتجاعی و ضد انسانی است، فریاد میکشم .
+++++
نود و یک سال پیش، در خانواده پیشه وری که شغل تنور سازی را از آبا و اجداد داشتند، در محله سرخاب تبریز، پا به عرصه حیات نهادم. در دو سالگی، پدرم را از دست دادم . محیطی که در آن داستان زندگی را آغاز کردم، محیطی مملو از تغییر و دگرگونی ها بود . دنیای کهنه هنوز به زندگی بیمارگونه اش ادامه میداد و دنیای نو، با دشواری و احتیاط ، نخستین گام ها را در راه پر پیچ و خم زندگی ، بر میداشت.عقاید کهنه و مذهبی، سخت گلوی مردم کوچه و بازار را می فشردند و اندیشه های نو، تک توک اینجا و آنجا، در جامعه اسیر در چنگال تاریکی ها ، برای خود راه باز میکردند. پدرم مثل اکثریت اهالی محله مان، یک فرد مذهبی بود. آن زمان ها، بندرت در تبریز فردی پیدا می شد که مذهبی نباشد. بر خلاف رسم متداول آن روز گاران ، در خانه ما، از پدر بزرگم میرزا علی اکبر که فرد با سوادی بود، کتابخانه ای به یادگار مانده بود که حاوی بیش از دویست جلد کتاب به زبان های فارسی ، ترکی و عربی بود. من و برادر کوچکترم حسین، به محض اینکه در دبستان رودکی در کوچه تکیه حیدربا خواندن و نوشتن زبان فارسی آشنا شدیم، از این کتابخانه استفاده میکردیم. جالب این است که در همان دوران کودکی، کتاب ها را شماره گذاری هم کرده بودیم . چند سال پیش که خواهرم برای دیدارم به انگلستان آمده بود ، کتاب چاپی دیوان حافظ را که صد و اندی سال پیش به طبع رسیده، با خود به همراه آورده بود. معلوم شد که این کتاب شعر به عنوان کتاب شماره یک، در کتابخانه من و برادرم به ثبت رسیده بود! علاقه وافر به غزلیات حافظ شیرازی و ابیاتی از این شاعر افشاگر نظیر: واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می کنند چون به خلوت میروند آن کاردیگر میکنند . بیا تا گل بر افشانیم و می در ساغر اندازیم فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو در اندازیم اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد من و ساقی بهم سازیم و بنیادش بر اندازیم می خور که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب چون نیک بنگری همه تزویر میکنند در میخانه به بستند خدایا مپسند که در خانه تزویر و ریا بگشایند، همواره با من بوده است.
+++++
در تبریز هشتاد نود سال پیش، در کوچه قدیمی ما بین درب سرخاب ( سیرخاب قاپیسی) و بازارچه سیدحمزه ، تا آنجا که در یادم باقی مانده، در دوران کودکی و نو جوانی من سه آخوندزندگی میکردند. درآن روزگاران از یاد ها فراموش شده، مردم که در چنگال سنت ها و رسوم پوسیده اسیر بودند، به آخوندها احترام میگذلشتند . در کوچه ها به ملا ها سلام داده و در مهمانی ها اغلب ملای محل را نیز دعوت میکردند.یکی ازملایان کوچه ما، میرزا حمید مرثیه خوان بود. میرزا حمیدکه در حدود شصت سال داشت، مرد کوتاه قدی بود با بینی کشیده و ریشی جو گندمی. کارش مرثیه خوانی و گریاندن مردم بود . در مجالس عزاداری که در خانه ها و در گوشه و کنار شهر بر پا میشد، تا مرثیه خوان شروع به ذکر مصیبت میکرد، حاضرین هق هق گریه را سر میدادند. آنها در واقع امر، به مشکلات فراوان زندگی که با آن ها دست و پنجه نرم میکردند ، می گریستند و مرثیه خوانی ملا، تنها بهانه ای بود. در دوازده روز اول ماه محرم، کار و بار میرزا حمید مرثیه خوان محله ما، رونق بسزائی داشت . بهمین جهت نیز، در آن روزها ، خری کرایه میکرد و سوار بر خر به محل مرثیه خوانی میرفت. میرزا حمید با همین در آمد مرثیه خوانی و ذکر مصیبت، عائله خود را که شامل شش فرزند و همسر و خواهر میشد ، اداره میکرد. در حالی که کارگران با کار پر مشقتروزانه ، اجناس مورد نیاز جامعه را تولید میکردند، محصول کار میرزا حمید مرثیه خوان کوچه قدیمی ما، چیزی جز اشک چشم ساکنین محل، نبود! آغا شیخ اسماعیل روضه خوان، پیشنماز یکی از مساجد بازار، همسایه دیوار به دیوار میرزا حمید بود. شیخ اسماعیل، پیرمرد ریش سفید لاغر اندامی بود با صورت و پیشانی سفید که در خانه ای بزرگ که حیاط وسیع با درختان بادام داشت ، زندگی میکرد. درایام کودکی، با یکی از پسران او به نام محسن دوست بودم. دوست نزدیک دیگرم هم، عباس پسر میرزا حمید مرثیه خوان بود. محسن کودکی کم حرف و بسیارمحتاط بود. سال ها بعد که دوران کودکی را پشت سر گذاشته و وارد دوران نوجوانی شده بودم، هر قدر کوشیدم محسن را به میدان سیاست بکشانم ، توفیق نیافتم. در جواب من که انسان باید بدست خود سرنوشت خود را تعیین کند، او همواره میگفت تا امام زمان نیاید ، کارها درست نمیشود! ملای سوم محل زندگی ما ، مرد نیمه سن بلند قدی بود با ریش حنا زده و عمامه بزرگ سیاه که از ده یه شهر آمده و در محله سید حمزه، ساکن شده بود. گاهی آقا سید اسماعیل را میدیدم که با عجله بسمت خانه اش روان بود . سلامی میدادم ومیگذشتم.
+++++
اکنون که به طور مجمل در باره ملایان محله مان حرف زدم، جای آن است که به داستان عشق پر ماجرائی که بین یکی از خویشاوندان نزدیک میرزا حمید مرثیه خوان و دختری ارمنیرخ داده، اشاره ای بکنم. در زمان کودکی من، در محله ارمنستان تبریز، جوان لاغراندام بلند قدی به نام اسد که از اقوام نزدیک میرزا حمید مرثیه خوان بود، مغازه دوچرخه سازی داشت. اسد دوچرخه سوار چیره دستی نیز بود و به این صفت در تبریز معروف بود. اسد در محل کارش عاشق دختری ارمنی میشود . دختر ارمنی و اسد که همدیگر را عمیقا دوست داشتند، تصمیم به ازدواج میگیرند. اما پدر و مادر دختر ارمنی شدیدا با ازدواج او با اسد، مخالفت میورزند. هر قدر دو عاشق دلداده، اصرار و ابرام میورزند که پدر و مادر دختر ارمنی با ازدواج دخترشان با اسد موافقت کنند، آنها دست از مخالفت بر نمیدارند. اسد و دختر ارمنی وقتی همه درها را به رویشان بسته می بینند، تصمیم به فراراز محله ارمنستان میگیرند. دریکی از روزها ی گرم تابستان،حوالی ظهر، اسد همراه با دحتر ارمنی ، راه طولانی بین محله ارمنی ها و کوچه سید حمزه را پیموده ، درب خانه میرزا حمید مرثیه خوان را به صدا در می آورد . یکی از پسران میرزا حمید، در را باز میکند. از آن لحظه، اسد دوچرخه چی و دختر ارمنی به ساکنان خانه مرثیه خوان محله ما، افزوده میشوند.
+++++
پدر و مادر و اقوام و آشنایان دختر ارمنی که از فرار وی از خانه اطلاع حاصل کرده بودند، پس ار آگاهی از محل اختفای دخترشان ، دسته جمعی به محله ما آمده، در جلو خانه میرزا حمید مرثیه خوان صف کشیده ، با سر دادن ناله و فریاد از دخترشان میخواهند که اسد دوچرخه چی را رها کرده و به خانه خود در کوی ارمنستان، بر گردد. اما دختر ارمنی به ناله ها و التماس های آنها وقعی نگذاشته، ماندن در کناراسد را به رفتن به خانه پدری، ترجیح میدهد . ارمنی ها از مرد و زن که در حدود پانزده نفر بودند ، پس از ساعت ها اشک ریختن و ناله کردن ، با فرا رسیدن شب،مایوس و نا امید محله ما را ترک کرده ، به کوی ارمنی نشین شهر برمی گردند. در طول چند ساعتی که ارمنی ها در جلو خانه میرزا حمید ناله وشیون سرداده بودند، دختر ارمنی که هم از اسد نمیخواست جدا شود و هم به خانواده خود علاقه داشت، چند دقیقه ای سر از پنجره اطاق بالای درب خانه بیرون آورده، با پدر و مادر و دیگر نزدیکان حرف میزد. هر وقت ارمنی ها صورت او را می دیدند ، ناله و شیو ن شان چند برابر میشد. روز نخست به این ترتیب گذشت و دختر ارمنی و اسد در خانه میرزا حمید ماندگار شدند. صبح فردای آن روز، بار دیگر ارمنی ها که این بار بر تعدادشاننیز افزوده شده بود، در مقابل خانه میرزا حمید ظاهر شدند. آن ها همچون روز گذشته ، ناله و فریاد راه انداخته و با خواهش و تمنا از دخترشان میخواستند اسد را ترک گفته ،به خانه خود و پیش خانواده بر گردد. اما دختر تمایلی برای برگشت به خانه پدر و مادر، نشان نمیداد باز مثل روز گذشته در جلو پنجره ظاهر شده، دقیقه ای چند با خانواده و نزدیکانش، صحبت میکرد. اهالی محله نیز که از موضوع اطلاع حاصل کرده بودند، در کوچه جمع شده و ساکت و آرام ناظر این صحنه رقت انگیز بودند. در روز های دیگر نیز، ارامنه صبح زود، در جلو خانه میرزا حمید جمع شده و گریه و ناله میکردند و دعا میخواندند. روز ها پشت سر هم میگذشت و این صحنه فراموش نشدنی، همچنان تکرار میشد. هر روز بر شمار ارمنی ها در پشت در میرزا حمید، بیشتر میشد . بهمین ترتیب، بر تعداد تماشاگران نیز افزوده میگردید . هر قدر ارمنی ها اصرار و ابرام میکردند، دحتر ارمنی به بازگشت به خانه خود و ترک اسد، رضایت نمیداد . این وضع غیرعادی نمیتوانست همچنان ادامه داشته باشد . کسی نمیدانست این ماجرای تاثر انگیز عشق و دلدلدگی به کجا منجر خواهد شد. بالاخره پس از چندین روزاقامت در خانه میرزا حمید، در یکی از شب ها که ارمنی ها به محله خود باز گشته بودند،. اسد دوچرخه چی همراه با دختر ارمنی، از خانه میرزا حمید خارج شده و به منزل یکی دیگر از خویشاوندان اسد در محله شتربان (دوه چی)، رهسپار شدند.
+++++
